Yayınlar

Müşterek avarya; ortak bir deniz seferi sırasında gemi ve yükün müşterek bir tehlikeden korunması amacıyla bilerek yapılan olağanüstü masraf ve fedakârlıkların, kurtarılan değerlere orantılı olarak gemi ve yük arasında tahsis edilmesidir.

Müşterek avarya, Türk Ticaret Kanunu'nun (“TTK”) 1272. maddesinde düzenlenmiştir. Söz konusu madde şu şekilde ifade edilmiştir:
“Bir gemi, yük, diğer mallar ve navlun gibi bir deniz seferinde birlikte yer alan unsurları tehdit eden bir tehlikeden korumak amacıyla, bilinçli olarak olağanüstü bir fedakârlık yapılır veya olağanüstü bir masraf gerçekleştirilirse ve bu işlem makul bir hareket tarzını oluşturuyorsa, 'müşterek avarya işlemi' vardır. Bu işlemden kaynaklanan kayıplar ve masraflar müşterek avarya kapsamında değerlendirilir.”

1- Müşterek Avaryanın Unsurları

Müşterek avaryanın unsurları, TTK'nın 1273. maddesinde düzenlenmiştir. İlgili maddeye göre müşterek avarya, şu unsurların birlikte gerçekleşmesi durumunda oluşur:

i. Ortak bir deniz seferinin varlığı: Müşterek avarya, ortak bir deniz yolculuğuna çıkan gemi ve yükler için geçerlidir.
ii. Müşterek bir tehlikenin varlığı: Müşterek avarya, gemi ve yükleri müşterek bir tehlikeden korumak amacıyla gerçekleştirilir. Bu tehlike, gemi veya yükün kaybına ya da zarar görmesine yol açabilecek her türlü durumu kapsar.
iii. Olağanüstü bir fedakârlığın yapılması: Müşterek avarya, gemi veya yükte zarara ya da kayba yol açan bir işlemi içerebilir.
iv. Kaçınılmaz bir durumun varlığı: Müşterek avarya, tehlikeden kaçınılmasının mümkün olmadığı bir durumda uygulanabilir.
v. Gerekli ve makul bir önlemin alınması: Müşterek avarya, gemi veya yükün korunması için gerekli ve makul bir önlem olmalıdır.

Bu unsurların detaylandırılması gerekirse, müşterek bir deniz seferi kapsamındaki müşterek avarya, aynı deniz yolculuğunda bulunan gemi ve yük için geçerlidir. Bu durum, gemi ve yükün aynı gemi sahibi tarafından işletiliyor olması veya aynı taşıma sözleşmesine tabi olması gerektiği anlamına gelmez; gemi ve yükün aynı yolculukta bulunması yeterlidir.

Benzer şekilde, müşterek tehlike unsuru kapsamında müşterek avarya işlemi, gemi ve yükü müşterek bir tehlikeden korumak için gerçekleştirilir. Bu tehlike; yangın, fırtına, kaza, donma, korsan saldırısı, deniz engelleri gibi gemi veya yüke zarar verebilecek durumları içerir.

Müşterek avarya işlemi, olağanüstü bir fedakârlık veya masraf gerektirir. Olağanüstü bir fedakârlık, gemi veya yükün zarar görmesi ya da tahrip olmasıyla sonuçlanan bir işlemi ifade eder. Örneğin, bir yangından kaçınmak için geminin batırılması olağanüstü bir fedakârlıktır. Olağanüstü bir masraf, gemi veya yükün korunması için yapılan ve normalde gerekmeyen bir masrafı ifade eder. Örneğin, gemiyi kurtarmak için vinç kiralanması olağanüstü bir masraftır.

Bu unsurlar bir araya geldiğinde, müşterek avarya işleminin var olduğu kabul edilir. Müşterek avarya işlemi sonucu oluşan zararlar ve masraflar, müşterek avarya zararları olarak adlandırılır. Müşterek avarya zararları, TTK’nın 1274. maddesinde düzenlenmiştir. İlgili madde şu şekildedir:

“(1) Müşterek avarya kapsamında değerlendirilebilecek zararlar şunlardır:
a) Müşterek avarya işlemi nedeniyle yapılan masraflar: Bu masraflar maddi veya manevi olabilir.
b) Müşterek avarya işlemi nedeniyle oluşan zararlar: Bu zararlar maddi veya manevi nitelikte olabilir.”

2. Müşterek Avarya Türleri

Müşterek avaryanın en yaygın türleri şu şekildedir:

2.1. Yükün Denize Atılması

Bu tür müşterek avarya, gemi veya yükün ağırlığını azaltmak amacıyla yükün bir kısmının denize atılmasıyla meydana gelir. Yükün denize atılması yalnızca kaçınılmaz bir durumda uygulanabilir. Ancak, bu önlemin bazı olumsuz sonuçları da olabilir. Örneğin, denize atılan yük, gemi sahibi veya yük sahibi tarafından tazmin edilmez. Ayrıca, denize atılan yük çevreye zarar verebilir.

2.2. Karaya Oturma

Bu tür müşterek avarya, geminin karaya oturtularak daha güvenli bir yere çekilmesi veya kurtarılması amacıyla yapılır. Bu, geminin batmasını önlemek için alınan bir tedbir olarak kabul edilir. Karaya oturma sonucu oluşan zararlar, garame oranı adı verilen bir oranlama yöntemiyle gemi, yük ve navlun arasında paylaşılır.

Garame oranı, gemi, yük ve navlun değerlerinin toplamına bölünerek hesaplanır. Bu oran, TTK 1275 uyarınca düzenlenmiştir:

“(1) Müşterek avarya zararlarının paylaşımı, garame oranı adı verilen bir orantılama yöntemiyle yapılır. Garame oranı, gemi, yük ve navlun değerlerinin toplamına bölünerek elde edilir. (2) Garame oranı şu şekilde hesaplanır: Garame oranı = (Gemi değeri + Yük değeri + Navlun değeri) / (Toplam değer)”

Karaya oturma müşterek avaryası şu durumlarda uygulanabilir:
i. Gemi, fırtına veya benzeri bir tehlike nedeniyle kontrolünü kaybeder ve karaya oturmak zorunda kalır.
ii. Gemi, bir tehlikeden kaçmak için karaya oturur.
iii. Gemi, bir limana veya barınağa girebilmek için karaya oturur.

2.3. Yüzerken Makine ve Kazanlara Zarar Verilmesi

Gemi batma tehlikesi altındaysa makine ve kazanların çalışmasına zarar veren bir işlem gerçekleştirilerek geminin korunması sağlanır. Bu tür müşterek avarya, geminin batma tehlikesiyle karşı karşıya kaldığı durumlarda tercih edilir.

Makine ve kazanlara zarar verilmesi kapsamındaki müşterek avarya şu durumlarda uygulanabilir:
i. Gemi, fırtına veya benzeri bir tehlike nedeniyle batmaya başlarsa.
ii. Gemi, bir kaza veya arıza nedeniyle batmaya başlarsa.
iii. Gemi, bir tehlikeden kaçmak amacıyla batmaya başlarsa.

Makine ve kazanlara zarar verilmesi kapsamındaki müşterek avaryaya dahil edilebilecek bazı zararlar şunlardır:
i. Makine ve kazanların zarar görmesi veya tahrip olması nedeniyle oluşan masraflar.
ii. Zarar gören makine ve kazanların yerine yenilerinin alınması için yapılan harcamalar.
iii.Makine ve kazanların zarar görmesi veya tahrip olması sonucu çevreye verilen zararlar.

2.4. Hafifletme

Bu tür müşterek avarya, gemi veya yükün ağırlığını azaltmak amacıyla gemi veya yükün bir kısmının boşaltılması ile gerçekleştirilir. Bu işlem, geminin batmasını veya yükün zarar görmesini önlemek amacıyla alınan bir önlem olarak kabul edilir. Hafifletme kapsamındaki müşterek avaryaya dahil edilebilecek zararlar şunlardır:

i. Boşaltılan yükün değeri.
ii. Boşaltılan yükün çevreye verdiği zararlar.
iii. Boşaltılan yükün taşınması için yapılan masraflar.
iv. Boşaltılan yükün yeniden yüklenmesi için yapılan masraflar.

2.5. Yangın Söndürme

Bu tür müşterek avarya, gemide çıkan bir yangını söndürmek için yapılan masraf ve fedakârlıkları kapsar.

2.6. Barınma

Barınma türü müşterek avarya, gemiyi kötü hava koşullarından veya diğer tehlikelerden korumak amacıyla bir limana ya da korunaklı bir yere götürmeyi içerir. Bu kapsamda yapılan masraflar şunlardır:
i. Barınma limanına ulaşmak için yapılan masraflar: Yakıt, yiyecek, su ve mürettebat ücretleri gibi masrafları içerir.
ii. Bir barınma limanından başka bir limana geçiş için yapılan zorunlu masraflar: Yakıt, yiyecek, su ve mürettebat ücretlerini içerir.
iii. Barınma limanında yük, yakıt veya erzakın boşaltılması ya da gemi içinde taşınması için yapılan masraflar: Bu işlemler zorunluysa müşterek avarya kapsamına dahil edilir.
iv. Yük, yakıt ve erzakın boşaltılmasından doğan depolama masrafları (sigorta dahil) ve yeniden yükleme ile istifleme masrafları, makul olduğu sürece müşterek avaryaya dahil edilir.

Örneğin, gemi kötü hava koşulları nedeniyle bir süre demirlemişse ve bu süreçte gemi ile yük güvenli bir şekilde korunabiliyorsa barınma müşterek avaryası kapsamında değerlendirilebilir. Ancak, gemi ve yük güvenli bir şekilde korunamıyorsa müşterek avarya olarak değerlendirilmez.

2.7. Geçici Tamir

Bu tür müşterek avarya, gemi veya yükte oluşabilecek zararları önlemek için geçici bir tamir yapılmasını içerir. Geçici tamir durumlarında gemi veya yük üzerinde ticaretin aksamasını önlemek amacıyla geçici çözümler üretilir. Bu kapsamda müşterek avaryaya dahil edilebilecek zararlar:
i. Geçici tamir için yapılan masraflar.
ii. Geçici tamir nedeniyle gemi veya yükün değer kayıpları.
iii. Geçici tamir nedeniyle gemi veya yükün daha kapsamlı bir şekilde onarılmasının zorlaşması veya imkânsız hale gelmesi.

2.8. Hidrolik veya Elektrik Ekipmanı için Yakıt veya Yağ Kullanımı

Bu tür müşterek avarya, geminin batmasını önlemek için hidrolik veya elektrik ekipmanlarının çalıştırılmasında kullanılan yakıt veya yağ harcamalarını kapsar.

2.9. Gemi veya Yükün Kurtarılması

Bu tür müşterek avarya, gemi veya yük batmışsa bunların kurtarılmasına ilişkin masraf ve fedakârlıkları içerir. Müşterek avarya türünün belirlenmesi, zararların ne ölçüde paylaşılacağını ve hangi taraflar arasında paylaşılacağını etkileyen önemli bir husustur. Müşterek avarya işlemine dair kararlar genellikle uzman bir müşterek avarya hesaplayıcısı tarafından alınır. Bu kişi, olayın tüm koşullarını değerlendirerek müşterek avarya işlemine ilişkin bir karar alır.

3. Müşterek Avaryanın Sonuçları

Müşterek avaryanın sonuçları; müşterek avarya işleminin gerçekleşip gerçekleşmediğine, hangi zararların müşterek avarya kapsamında değerlendirilebileceğine ve bu zararların nasıl paylaşılacağına göre değişiklik gösterir.

Müşterek avarya işleminin gerçekleşip gerçekleşmediği net değil ise gemi, yük ve navlun sahipleri müşterek avarya zararlarından sorumlu tutulamaz. Ayrıca, hangi zararların müşterek avarya kapsamına dahil edileceğine karar verilemez ise bu zararlar müşterek avarya kapsamına alınmaz.

Zararların paylaşımı, garame oranı adı verilen yöntemle yapılır ve bu oran yanlış hesaplanır ise, gemi, yük ve navlun sahiplerinin haklarına zarar verebilecek adaletsizlikler doğabilir. Taraflar müşterek avarya konusunda uzlaşamadığı takdirde dava açabilirler.

Müşterek Avarya Davaları

Müşterek avarya davaları, bu işlemden kaynaklanan zararların kim tarafından ve nasıl karşılanacağını belirlemek için açılan davalardır. TTK 1279 uyarınca müşterek avarya davaları, müşterek avarya işleminin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır. TTK 127 uyarınca b u davaları açabilecek kişiler; gemi, yük veya navlun sahipleri ya da temsilcileridir.

Yetkili mahkemeler, gemi ve yükün bulunduğu liman mahkemeleridir.

Mahkemeler, müşterek avarya işleminin gerçekleşip gerçekleşmediğini, hangi zararların müşterek avarya kapsamında değerlendirilebileceğini ve bu zararların hangi oranda paylaşılacağını belirler.

Müşterek avaryaya dahil edilebilecek zararlar şunlardır:
i. Fiili masraflar: Müşterek avarya işlemi nedeniyle yapılan maddi veya manevi masraflar.
ii. Meydana gelen zararlar: Müşterek avarya işlemi nedeniyle oluşan maddi veya manevi zararlar.

Bu zararların hangi oranda paylaşılacağı ise garame oranı yöntemiyle belirlenir.

Sonuç

Müşterek avarya, gemi, yük ve navlun sahiplerinin ortak bir deniz macerasında gemi ve yükün korunması amacıyla yaptıkları olağanüstü masraf ve fedakârlıkların, garame oranı yöntemiyle paylaşılmasıdır. Deniz hukuku açısından önemli bir mekanizma olan müşterek avarya, tarafların haklarının korunmasında kilit bir role sahiptir.

Müşterek avarya ile ilgili davalarda doğru bir sonuç elde edilebilmesi için şu hususlara dikkat edilmelidir:
i. Müşterek avarya işleminin gerçekleşip gerçekleşmediği kesin olarak belirlenmelidir.
ii. Müşterek avaryaya dahil edilebilecek zararlar tespit edilmelidir.
iii. Garame oranı doğru bir şekilde hesaplanmalıdır.

KAYNAKÇA:
1) 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunuv
2) Mehtap Civir Engin, 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu ve Müşterek Avarya (2012), Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi,
3) Samim Ünan, Rayegan Kender, Ergon Çetingil, Müşterek Avarya Hukuku (2011), On İki Levha Yayıncılık

Makaleyle ilgili sorularınız için lütfen katkıda bulunanlarla veya info@legal-turkey.com adresiyle iletişime geçin.